Voordat we de menopauze beschrijven, nemen we eerst even een aanloopje.
De leeftijdsperiode tussen globaal het dertigste en veertigste jaar kenmerkt zich door een evenwichtige verbintenis tussen het lichamelijke en het geestelijke in de mens. De lichamelijke groei en rijping is tot een hoogtepunt gekomen en zal na deze periode onvermijdelijk een neergaande lijn vertonen. De geestelijke groei vertoont tot nu toe een soortgelijke ontwikkeling en groei. Ze streeft in deze fase naar een evenwichtige verbinding met het lichamelijke.
Je zou kunnen spreken van een gouden band tussen wat je denkt en voelt en nastreeft en ook lichamelijk voor elkaar krijgt. In principe is dit dus een gezonde periode in het leven. Je voelt je goed, zeg maar gerust onoverwinnelijk, en elke uitdaging kun je aan. Dat kan een poosje goed gaan, maar vroeger of later komt daar verandering in, en dat geeft de nodige spanningen.
Want als onze ziel te zeer gehecht raakt aan dat heerlijk fysieke welbevinden, dan zal ze trachten daaraan vast te houden en alle mogelijke moeite doen, rationeel of niet, om het fysieke verval tegen te houden. De ziel zal daarop in de lichamelijke processen meegesleurd worden, die de middelbare en oudere leeftijd karakteriseren. Ze wordt mee stijf en verhardt zich, en volgt de aftakeling van het lichaam.
Zo kennen we de klagende ouderen, met alleen nog maar aandacht voor hun eigen afnemende gezondheid en hun bekommering om eigen en andermans kwaaltjes. Of de rimpeljagers, op zoek naar die wonderbaarlijke crème, facelift of laserbehandeling die hun huid weer de jeugdigheid terug geeft.
Het alternatief bestaat wel degelijk: een geleidelijk losweken van je geestelijke leven (van het denken en het gevoelsleven) van je lijfelijke conditie. Je kunt je verder ontwikkelen, geestelijk doorgroeien, ook, of liever: júist als je lichaam het geleidelijk laat afweten. Bij sommigen gaat dat vanzelf, bij anderen is het een moeizame strijd.
Na je veertigste jaar gaan de lichamelijke vermogens dus heel geleidelijk achteruit. De meeste mensen merken dat aanvankelijk nog niet zo erg. Alleen als je een topprestatie moet leveren wordt het voelbaar dat je kracht en conditie niet meer zijn wat ze vroeger waren. Het herstel na een zware inspanning bij voorbeeld vergt meer tijd dan vroeger het geval was.
Gedurende een aantal jaren verloopt dit proces bij mannen en vrouwen identiek. Dit verandert echter wanneer bij vrouwen de menopauze aanbreekt. Ergens tussen de 45 en 60 jaar, met een gemiddelde in ons land van 52 jaar, treden er bij de vrouw grote fysiologische veranderingen (d.w.z.: in de levensprocessen) op.
Soms begint dat met ritmestoornissen van de menstruele cyclus, dan weer met stemmingswisselingen en opvliegers: korte aanvallen van warmtestuwing naar het hoofd, gepaard met heftig transpireren, zowel overdag als 's nachts. Ongeveer driekwart van de vrouwen in deze leeftijd heeft hier last van, hoewel een meerderheid hiermee goed overweg kan en geen behoefte heeft om daarvoor de huisarts te raadplegen.
Deze veranderingen treden op wanneer de eicellen in de eierstokken beginnen op te raken. De menopauze markeert zo de vruchtbare periode van de vrouw. Sommige vrouwen ervaren dat als het einde van een zinvol bestaan. Het idee dat zij niet meer vruchtbaar zijn, in samenhang met duidelijk zichtbare veroudering, maakt hen in hun ogen onaantrekkelijk waardoor zij niet meer de aandacht krijgen die hun jeugdige rivalen ten deel valt.
Dit mag wat cru klinken, maar dergelijke gevoelens sluimeren niet ver onder de oppervlakte bij veel vrouwen. In sommige gevallen lijdt dat tot zo’n wanhoop dat zij bereid zijn om hormonen tot zich te nemen waarvan zij weten dat die potentieel dodelijk kunnen zijn.
Kun je ook op een andere manier hiernaar kijken? In een brochure van de Stichting Overgangsvoorlichting Nederland (postbus 434, 1380 AK Weesp) is het volgende te lezen: 'In Thailand wordt de menopauze door veel vrouwen als positief ervaren, omdat ze meer aanzien en macht krijgen naarmate ze ouder worden. (…) Er wordt erg de nadruk gelegd op het hebben van een positieve levenshouding, het gebruik van natuurlijke voeding en vooral het natuurlijke beloop te accepteren.'
Hoewel ik een man ben en daarom nooit de inwijding van de vrouwelijke menopauze zal ondergaan, heb ik bij de opvliegers wel een bepaald beeld: dat van een afsluitend vuurwerk. De vrouw bereikt een mijlpaal. Haar directe zorg voor de voortplanting loopt ten einde. Het maanritme van de menstruatie valt weg, de innerlijke organisatie verliest als het ware zijn houvast en dwarrelt rond, daarbij het gevoelsleven en de warmtehuishouding in heftige beroering brengend.
In de omschakeling naar iets nieuws moet 'het vuur' daarom onder controle worden gebracht. Dat kan onder de bezielende leiding van het Ikbewustzijn, waarmee we ons realiseren als Mens. Hiervoor koesteren we idealen, nemen we besluiten, zetten we een innerlijke koers uit die bij ons levensthema past. Dat is dus heel iets anders dan alleen maar trachten om het vuur te blussen om van die lastige opvliegers af te zijn.
Zou het kunnen dat de liefde, die de vrouw in haar vruchtbare periode focust op het eigen moederschap, na de overgang een ruimere dimensie krijgt en wellicht de mensheid verwarmt? Zouden de voortplantingskrachten zich kunnen metamorfoseren tot een vorm van wijsheid en liefde waarmee de vrouw kan schenken aan de gemeenschap?
Dat is iets om als man jaloers op te worden. Ik bedoel dit niet als een flauw grapje: de menopauze kan een echte crisis zijn en daarmee een geweldige kans bieden je te bezinnen op je situatie, op je innerlijke koers.
Mannen hebben doorgaans niet zo’n kans, zeker niet gekoppeld aan bepaalde lichaamsprocessen. Bij hen komt een dergelijke fase pas wanneer zij zich bezinnen op hun pensioen. Of wanneer zij op een andere manier met een crisis worden geconfronteerd, zoals bij een hartinfarct.
Dan komen de vragen aan de orde: hoe ga ik verder, heb ik nu mijn doel bereikt en hoef ik niet meer voor persoonlijk inkomen te werken? Kan ik mij geestelijk verder ontplooien, een studie of hobby oppakken, mijn creatieve vermogens aanspreken voor het algemeen menselijke? Verdiep ik mij in kunst, in grootouderschap, in vrijwilligerswerk, in religie? Als je deze vragen serieus neemt, kan dat een enorme steun zijn bij het losmaken van de ziel van het onvermijdelijke lichamelijke verval, bij verdere groei en rijping tot een wijs mens.
Eén op de acht vrouwen heeft zoveel klachten dat zij daarvoor hulp zoeken bij de huisarts. De meeste vrouwen hebben wel eens gehoord van de behandeling door middel van hormonen, soms via vriendinnen, soms via de media. Vrouwen hebben die hormonen, oestrogenen genaamd, nodig omdat in de menopauze de aanmaak hiervan dramatisch daalt, daarmee de symptomen veroorzakend waar zij last van hebben. Deze redenering ontkent echter een aantal belangrijke feiten.
Inderdaad daalt het gehalte aan oestrogenen tijdens de menopauze, maar het lichaam blijft een kleine hoeveelheid produceren. Het is het andere vrouwelijke hormoon, progesteron, dat vrijwel tot nul daalt bij de meeste vrouwen. Daarom biedt de farmaceutische industrie bij hormoontherapie een kleine hoeveelheid synthetisch bereid progesteron aan met een overwicht aan oestrogeen. Synthetisch progesteron is echter, in tegenstelling tot natuurlijk progesteron, zeer giftig en heeft heel andere effecten op het lichaam dan zijn natuurlijke tegenhanger.
De meeste vrouwen, en helaas ook veel dokters, geloven dat oestrogenen hun uiterlijk jonger maken, opvliegers en depressies uitbannen, het risico op hart- en vaatziekten verminderen en hen beschermen tegen botontkalking.
Oestrogeen is het hormoon dat verantwoordelijk is voor de veranderingen die er bij het jonge meisje plaats vinden wanneer zij de puberteit bereikt. Onder invloed van oestrogeen rijpen haar voortplantingsorganen, groeien haar borsten, vrouwelijke welvingen en schaamhaar. Vanaf die tijd stimuleert oestrogeen gedurende de eerste helft van de menstruatiecyclus de opbouw van het baarmoederslijmvlies.
Deze stimulerende effecten verklaren waarom oestrogeen, indien in overmaat gegeven, giftig is. Oestrogeen stimuleert het borstweefsel: het kan aanleiding geven tot pijnlijke knobbelige borsten (mastopathie) en vergroot de kans op borstkanker. Het stimuleert ook de groei van de binnenbekleding van de baarmoeder, waardoor er een toename van baarmoederkanker optreedt en de vorming van vleesbomen (myomen).
Sommige medici relativeren deze gevaren en stellen dat het toegenomen risico op kanker wegvalt tegen de beschermende waarde voor hart en botten. Dit is echter een onjuiste voorstelling van zaken. Het risico van borstkanker neemt door het gebruiken van hormoontherapie met zo’n 60% toe, en het risico op baarmoederkanker verdrievoudigt.
Hoe zit het dan met die beschermende waarde voor het hart? Dat argument wordt gebaseerd op de waarneming dat oestrogeentherapie het cholesterolgehalte in het bloed verlaagt. Het is echter uiterst dubieus of dit werkelijk voldoende is om hartziekten te voorkomen. In feite verhoogt het oestrogeen juist de kans op hart- en vaatziekten, doordat het ervoor zorgt dat het lichaam water en zout vast houdt, wat kan leiden tot hoge bloeddruk. Ook vergroot het de kans op klontering van het bloed, hetgeen aanleiding kan zijn op trombose, longembolie, hartaanval en hersenattaque.
Blijft over de geclaimde bescherming tegen botontkalking. Dit geldt alleen voor vrouwen die langer dan 7 jaar oestrogeentherapie hebben gebruikt – veel langer dan de periode waarin vrouwen doorgaans hormoonbehandeling nodig hebben. Bovendien verdwijnt het gunstige effect vrijwel meteen na het stoppen van de oestrogeentoediening.
Toch heeft oestrogeen wel degelijk voordelen: opvliegers kunnen merendeels verdwijnen, hoewel zij worden veroorzaakt door een gebrek aan zowel oestrogeen als progesteron.
Gezien het bovenstaande vormt toediening van oestrogeen voor mij géén eerste keus bij de behandeling van menopauzeklachten. Er zijn gelukkig prima alternatieven voor situaties waar de vrouw ondraaglijke last heeft van opvliegers of stemmingsschommelingen.
Het natuurlijke progesteron biedt een dergelijk alternatief zonder schadelijke effecten. Hoewel het effect op de opvliegers niet zo groot is als dat van oestrogeen, kan het de symptomen wel draaglijker maken. Verder is beschreven dat het de veroudering van de huid vertraagd wordt, de botafbraak hersteld en premenstruele spanning verminderd. Natuurlijk progesteron is verkrijgbaar in een crème die dagelijks op de buikhuid aangebracht moet worden gedurende twee tot drie weken per maand.
Homeopathische medicamenten kunnen ook prima werkzaam zijn. Er zijn verschillende samengestelde complexmiddelen op de markt. Mijn voorkeur gaat uit naar een middel waarin goud (Aurum) is verwerkt, vanwege zijn harmoniserende werking op het centrum van de mens. Verder kun je ook met voedingssupplementen gunstig resultaat hebben. Zo ervaren veel vrouwen dat vitamine E, en mogelijk ook vitamine C, de opvliegers vermindert. Zink en magnesium helpen om de hormonale balans te herstellen. Vitamine B6 (pyridoxine) is goed werkzaam bij neerslachtigheid.
Zoals al eerder beschreven, is het van groot belang om jezelf goed op koers te houden, stevig in je 'centrum' te huizen en daarbij een teveel aan onrust in te tomen. Daarvoor zijn bijvoorbeeld Ik-versterkende oefeningen geschikt. Deze hebben, zoals alle oefeningen, een groot nadeel: ze helpen pas als je de discipline kan opbrengen om ze dagelijks te doen. En voor zo’n discipline heb je een stevig Ik nodig. Heel effectief is het om je dag te beginnen met een moment voor jezelf door een kwartiertje eerder op te staan en in alle rust zulke oefeningen te doen, of je in meditatie voor te bereiden op de komende dag.
Een ander hulpmiddel is het bijhouden van een dagboek. Na de drukte van alledag vormt dat een moment van bezinning om de nacht mee in te gaan: lukte het me vandaag om vanuit mijn eigen diepere idealen te handelen, of liet ik me teveel meeslepen door alles wat er op me afkwam, door eigen driften en wensjes? Je eigen ontwikkelingsweg kan zo inzichtelijk worden gemaakt.
Er zijn kortom genoeg alternatieve mogelijkheden om veilig door de woelige baren van de menopauze te laveren.